Het onderwaterverzuim: de mensen die er wel zijn, maar toch ook weer niet

Het probleem dat niet in je cijfers staat

Je verzuimpercentage is prima, binnen de norm. HR is tevreden, het MT ook. Maar wat je niet ziet: de medewerkers die wel aanwezig zijn, maar niet echt meedoen.

Ze zijn fysiek op kantoor maar mentaal ergens anders. Ze doen het minimale, niet omdat ze lui zijn, maar omdat ze leeg zijn. Ze functioneren op de automatische piloot. Het vuur is gedoofd, maar niemand ruikt de rook.

In de wetenschap heet dit presenteïsme. In de wandelgangen soms “roze verzuim” of “quiet quitting”. Maar wat het is: mensen die er wel zijn, maar er eigenlijk niet zijn.

De onzichtbare kostenpost

Een medewerker die ziek thuis zit, staat op je radar. Er wordt actie ondernomen, er is een verzuimprotocol, er is begeleiding. Maar iemand die elke dag verschijnt en functioneert op 60 procent? Die blijft onder de radar.

Onderzoek laat zien dat de kosten van presenteïsme vaak hoger liggen dan die van verzuim. Niet omdat individuele gevallen duurder zijn, maar omdat het zo massaal voorkomt en zo lang onopgemerkt blijft.

Denk aan de projecten die langer duren dan nodig. De fouten die gemaakt worden door gebrek aan concentratie. De collega’s die extra werk opvangen zonder dat iemand het doorheeft. De klanten die net iets minder service krijgen.

Hoe herken je het?

Onderwaterverzuim is lastig te zien, maar er zijn signalen.

Let op de “gaat wel”-antwoorden. Als iemand steevast zegt dat het “wel gaat” in plaats van “goed gaat”, is dat een subtiel verschil met een grote betekenis. “Gaat wel” is de nieuwe code voor: ik red het net, maar vraag niet door. Dit zijn stille signalen van werkstress.

Kijk naar de lunch. Eet iemand nog met collega’s of steeds vaker alleen achter het scherm? Dat terugtrekgedrag zegt iets.

Observeer de vergaderingen. Is iemand aanwezig of echt betrokken? Stelt die persoon nog vragen, komt met ideeën, of zit die stil af te wachten tot het voorbij is?

En let op de vrijdagmiddag. Als iemand al met één been buiten staat zodra het kan, vertelt dat meer dan elk medewerkerstevredenheidsonderzoek.

Het systeem achter het symptoom

Onze bedrijfsartsen zien het patroon in hun spreekkamer. Mensen komen met klachten die nog niet groot genoeg zijn voor verzuim. Vermoeidheid die niet overgaat. Concentratieproblemen. Het gevoel steeds achter de feiten aan te lopen.

Ze functioneren nog. Maar ze bloeien niet.

En vaak is het niet hun schuld. Het onderwaterverzuim zegt iets over de organisatie, niet alleen over de medewerker. Het gaat over werkdruk die structureel te hoog ligt. Over onduidelijke verwachtingen. Over te weinig autonomie. Over een cultuur waarin doorwerken normaal is en grenzen aangeven zwak. Juist de beste mensen vallen als eerste om omdat ze het langst doorgaan voordat ze signalen afgeven.

Pieter de Jongh zei het al: er is een omslagpunt waarbij verzuim niet meer over individuen gaat, maar over je organisatie. Dan moet je stoppen met symptoombestrijding en naar het systeem kijken.

Van aanwezig naar betrokken

De oplossing zit niet in nog een vitaliteitsprogramma of een fruitmand op kantoor. Het zit in eerlijk kijken naar wat er speelt.

Dat begint met het gesprek. Niet het functioneringsgesprek of het jaarlijkse ontwikkelgesprek, maar het echte gesprek. De vraag “hoe gaat het?” stellen en dan ook luisteren naar het antwoord. Doorvragen als iemand zegt dat het “gaat wel”.

Wat kun je doen?

Begin met observeren. Kijk deze week eens bewust naar je team. Wie straalt nog energie uit en wie lijkt te overleven? Wie neemt initiatief en wie wacht af? Wie eet samen en wie trekt zich terug?

Stel andere vragen. In plaats van “hoe is het?” probeer eens: “Waar krijg je energie van deze week?” of “Wat kost je op dit moment de meeste moeite?” Je krijgt andere antwoorden.

Maak het bespreekbaar. Onderwaterverzuim gedijt in stilte. Zodra je het benoemt, zonder te oordelen, ontstaat er ruimte. Niet om te wijzen, maar om te begrijpen. En als er meer nodig is, kan ACT-coaching helpen om medewerkers weer in beweging te krijgen.

En betrek je bedrijfsarts. Niet alleen bij verzuim, maar juist bij de signalen ervoor. Onze bedrijfsartsen zien patronen die managers missen. Drie mensen uit hetzelfde team met slaapproblemen? Dat is geen toeval. Dat is een signaal.

De vraag die ertoe doet

Je verzuimcijfers vertellen je wat er vorige maand gebeurde. Maar ze vertellen je niet wat er vandaag speelt. De spreadsheets kleuren groen, maar dat zegt niets over de energie op de werkvloer.

De vraag is niet: hoeveel mensen zijn er vandaag? De vraag is: hoeveel mensen zijn er echt?

Want onderwaterverzuim is het voorportaal van uitval. De mensen die vandaag op 60 procent functioneren, zijn de verzuimgevallen van over zes maanden. Tenzij je nu handelt.

Durf jij onder water te kijken?

Wil je weten wat er onder de oppervlakte speelt in jouw organisatie?

Met de Inzichtscan brengen we niet alleen de cijfers in beeld, maar ook de verhalen erachter. Zodat je vandaag kunt werken aan morgen.